Historie van Madeira

1419: ontdekking van Madeira

In dit jaar werd het eiland  Madeira ontdekt door de Portugese  ontdekkingsreizigers João Gonçalves Zarco, Bartolomeu Perestrello en Tristão Vaz Teixeira. Vreemd genoeg bestaat er een kaart uit 1351 waarop Madeira aangegeven staat. Dit betekent dat er al eerdere zeevaarders waren die Madeira gevonden hadden, maar blijkbaar heeft niemand het eiland geclaimd.

1425: Madeira is Portugees grondgebied, de eerste bewoners arriveren.

De eerste bewoners arriveerden in 1425. Het eiland werd “ilho de Madeira” genoemd: eiland van bos. Zoals dat wel vaker gebeurde, werden gevangenen ingezet om het eiland bewoonbaar te maken. Daartoe werden stukken bos platgebrand. Die eerste brand duurde 7 jaar!  Er was daarmee wel een hele vruchtbare bodem ontstaan. Daarna werden op de steile hellingen de terrassen aangelegd. In 1425 werd Madeira officieel tot Portugees grondgebied verklaard.

1450: De eerste wijnstokken arriveren

De opdrachtgever voor de ontdekkingsreizen was Enrique el Navegador. Hij reisde zelf ook naar Madeira en in 1450 besloot hij dat er wijnbouw op Madeira moest komen. De eerste druivenstokken kwamen uit Kreta: de “Malvasia Candida”. Dit suikerrijke druivenras wat vooral gebruikt wordt om zoete wijnen te maken, vinden we overal rond de middellandse zee, in Portugal en nu nog steeds op Madeira. Tegenwoordig is de Malvasia Candida vervangen door een betere kwaliteit: de Malvasia São Jorge. In 1455 werd de eerste officiele kwaliteitswijn van Madeira gemaakt en in 1537 werd de eerste Madeira naar Engeland geëxporteerd.

1461: Levadas

Vanaf 1461 werden de lavadas aangelegd: lange kanalen in de bergen, die het water van het noorden naar het zuiden brengen. In totaal zijn er 2150 kilometer levadas, waarvan 40 km in tunnels. Deze kanalen hebben de landbouw overal in het zuiden van Madeira mogelijk gemaakt. De levadas moeten onderhouden worden: rotsblokken en aarde van aardverschuivingen, omgevallen bomen en bladeren moeten worden verwijderd. Naast de levadas zijn er paden voor onderhoud. Nu zijn er voor de toeristen op deze paden 300 km levadas-routes uitgezet waar men kan wandelen door de spectaculaire natuur: langs watervallen, door eucalyptusbossen en soms langs steile hellingen.

15e en 16e eeuw: suikerriet

Er was al wijnbouw op Madeira vanaf de eerste bewoning, maar het speelde geen rol van betekenis. Het belangrijkste exportproduct van Madeira was suikerriet.

17e eeuw: de Gouden Eeuw van Madeira wijn

Madeira was een zeer belangrijk eiland geworden voor de internationale handel. Schepen gebruikten het eiland als tussenstop op reizen tussen Europa, Noord-Amerika, Midden-Amerika, Zuid-Amerika, en India. Helaas voor Madeira namen deze schepen veel rietsuiker mee uit Zuid-Amerika, waardoor de suikerprijs daalde. Als gevolg daarvan begon aan het eind van de 16e eeuw de opkomst van Madeira wijn. Op het hoogtepunt was er meer dan 2500 hectare wijngaard. Nu is dat ongeveer 445 hectare.

1650: Vinho da Roda

Madeira wijn werd vanaf 1650 gebruikt als balast in de zeilschepen op hun reizen naar Zuid Amerika en India. En er werd gehandeld in Madeira wijn. Door de lange reizen in de warme tropen werd de wijn langzaam gestoofd. Elke wijn gaat daaraan ten onder, maar Madeira wordt er juist beter van!
Deze wijnen werden ‘Vinho da Roda’  (wijn in beweging) of ‘Wines of the Round Voyage’ of ‘Ritorna Viajem’  genoemd, teruggekeerd van de lange reis. Ook werd een aanzienlijk deel Madeira gedronken in India zelf. In 1805 werden er 6.260 pipes (480 liter) naar India geëxporteerd, op dat moment bijna de helft van de totale export.

Scheepsnamen

Een pipe (vat) Madeira dat de lange reis had gemaakt werd geromantiseerd: men vond dat het karakter van het schip in de wijn terug te vinden was. Veel Madeira werd verkocht in pipes die de naam van het schip meekregen, zoals Three Deacons, Comet, en Southern Cross.

1753: Versterking van Madeira wijn met alcohol

Aanvankelijk was Madeira een onversterkte wijn, net als port en sherry. Het waren vooral de Engelsen en Portugezen die deze wijnen verhandelden en verscheepten. Onderweg op de zeilboten konden de wijnen nogal eens konden bederven. De schippers ontdekten dat de toevoeging van alcohol tot boven de 15 % de wijnen beschermt (alle micro-organismen sterven af: gisten, schimmels, bacteriën en virussen) en dit werd de praktijk vanaf 1753. Aanvankelijk liet men hiertoe rietsuiker vergisten en distilleren (in feite een soort rum). Omdat dit de smaak van de wijn beïnvloedt werd later alleen druiven-distilaat toegestaan.

4th of july 1776: Amerika’s onafhankelijkheid

Beroemde Amerikaanse presidenten en politici waren gepassioneerde Madeira-wijn drinkers, zoals George Washington, John Adams, Thomas Jefferson en Benjamin Franklin. Het tekenen van de onafhankelijkheidsverklaring van Amerika op 4 juli 1776 werd afgesloten met een glas Malmsey Madeira. Van George Washington wordt gezegd dat hij een pint Madeira per dag dronk. Dat is ongeveer een halve liter!
Shakespeare, Napolen en Churchill waren grote Madeira liefhebbers. De Duke of Clarence koos er bij zijn executie in de Londen Tower voor om verdronken te worden in een vat Madeira. Dat leek hem het ideale einde, en zo geschiedde.

1794: Estufas

Als alternatief voor de lange reizen bedacht bedacht Pantaleão Fernandez in 1794 het eerste estufagem-systeem: in plaats van wijnen de wereld door te sturen kun je ze ook laten rijpen op een warme plaats. “Stufa” is Portugees voor stoven.

1851: rampspoed door ziektes

De invoer van Amerikaanse druivenstokken zorgden voor de introductie van een aantal verwoestende druivenstok-ziektes. In 1851 ontstond de eerste, een schimmelziekte: meeldauw (oïdium) De druiven raakten bedekt met een wit poeder en stierven af. Later kwam er nog een ziekte bij: de valse meeldauw, een donzige schimmelziekte. Uiteindelijk werden de remedies hiertegen gevonden: bespuiten met respectievelijk zwavel en een mengsel van koper en zwavel.

1872: Phyloxera, de druifluis

In de tussentijd deed een nog veel dramatischer ziekte zijn entree in 1872; de druifluis, Phyloxera Vastatrix ofwel de Vernietiger. De phyloxera eet van het sap van de wortels en boort daarvoor gaatjes in de wortelstok, die een soort kanker veroorzaken. Net als in heel Europa ging zo ongeveer de hele wijnbouw verloren. De oplossing werd gevonden door Amerikaanse wijnstokken te importeren die wel bestand zijn tegen deze druifluis: zij kunnen de gaatjes in hun wortelstelsel “repareren”. De wijnen hiervan worden “Vino Americano” genoemd. Het probleem van deze oplossing was, dat de wijnen van Amerikaanse druivenstokken slecht smaken: “foxy” te omschrijving als overmatig geparfumeerd.

De oplossing: enten

Het phyloxera-probleem is overwonnen door de druiven te enten: De Amerikaanse onderstok staat in de bodem en is bestand tegen de ziekte. Daarboven staat een ent van een Europees druivenras, die de gewenste druiven geeft. De oplossing werd gevonden door Amerikaanse wijnstokken te importeren die wel bestand zijn tegen deze druifluis: zij kunnen de gaatjes in hun wortelstelsel “repareren”.

1850-1875: Vertrek van de Britse wijnhandelaren

De ziektes die het aantal wijnstokken tot bijna niets reduceerden maakten dat veel (vooral Britse) wijnhandelaren ermee stopten. In 1850 bedroeg de totale opbrengst van de most (ruw druivensap) 50 miljoen hectoliter, dat liep razendsnel terug: 1853: 3 miljoen hectoliter, 1854: 600  hectoliter. De eens zo bloeiende handel met Amerika was in 1875 teruggevallen tot 16 pipes van 480 liter.

1896: Suezkanaal en politieke tegenslag

In 1896 opende het Suezkanaal, waardoor de grote scheepvaartroutes verlegd werden en Madeira niet langer meer op de belangrijkste routes ligt. In 1927 brak de Russische revolutie uit. En van 1920 tot 1934 was er de Prohibition in Amerika, de drooglegging, het verbod op alcohol. Deze gebeurtenissen samen zorgden voor een dramatische afname van export.

20e eeuw:  Madeira werd een kookwijn

61 % van alle Madeira wijn is gemaakt met estufagem, de snelle verhitting, op basis van de tinta negra druif. Deze wijnen mogen na 3 jaar op de markt komen. Er is weinig productie van hoge kwaliteitswijnen en Madeira wijnen staan wereldwijn bekend als kookwijn, te gebruiken in stoofschotels en sauzen.

1908: Strenge wetgeving

In dit jaar werden er wetten aangenomen die Madeira als een unieke wijn  beschermen tegen allerlei vormen van fraude. Hiermee werd Madeira wijn behoedt voor de ondergang, het was het begin van de weg terug naar succes.

1967: Versterken met druiven-distillaat

Vanaf dit jaar mag voor het versterken van madeira uitsluitend zuivere alcohol gebruikt worden van 96%, gedistilleerd uit het vergiste sap van druiven.

1986: Portugal in de EU: het ‘Posei’ programma

Toetreding van Portugal tot de EU is een grote zegen voor Madeira geweest. “Posei” is een EU programma ter ondersteuning van bepaalde zwakke regio zoals Azoren, Gran Canaria en Madeira. Het subsidieert o.a. wijn, gedistilleerd, bananen, rietsuiker, melk, enz. Madeira wijnmakers profiteren van deze subsidie, onder andere voor inkoop van suiker, het telen van wijndruiven, het laten ouderen van de wijnen en de verkoop ervan. Voor de wijnproducenten van Madeira is met name het ouderen belangrijk: een wijnmaker ontvangt € 0,05 per hectoliter per dag voor het rijpen van wijn, onder de voorwaarde dat de wijn 5 jaar lang in het vat ligt. Dat is omgerekend ongeveer € 0,70 per fles. En de druiventeler ontvangt € 1,- per kg voor het telen van de ‘aanbevolen’ druivenrassen.

2006: IVBAM

Het Instituto do Vinho, do Bordado en do Artesenato da Madeira werd opgericht om de belangen te behartigen van Madeira wijn en authentiek borduurwerk uit Madeira.

De 21e eeuw: kwaliteitsbewustzijn

Er was tussen Madeira wijnmakers onderling een levendige discussie over de kwaliteit van de Tinta Negra Mole, de druif die goed is voor 85 % van alle aanplant van druivenstokken. Tinta negra is de druif voor alle estufagem-wijnen, de Madeira van eenvoudige kwaliteit die vooral gebruikt wordt in de keuken. Nu is vrijwel iedereen het erover eens dat deze druif zeer goede kwaliteiten wijn voort kan brengen. Sinds kort mag de de tinta negra druif genoemd worden op flessen Colheita, de kwaliteitswijnen.

Weinig wijnkenners hebben ervaring met Madeira. Zonder uitzondering zijn wijnliefhebbers enthousiast als zij de mooie kwaliteitswijnen proeven. Wijnproducenten organiseren nu jaarlijks een tour door Europa om hun wijnen te presenteren. De verwachting is dat de vraag naar deze kwaliteitswijnen langzaam gaat toenemen. Want de hoeveelheid is klein, maar de kwaliteit is fantastisch!